EØS

Av Gunnhild Åberge, Senterungdommen

EØS er ein avtale mellom EFTA-landa Noreg, Island og Liechtenstein, og EU-landa, med det målet at EFTA-landa skal kunne ta del i det økonomiske samarbeidet i EU utan å vere forplikta av det politiske samarbeidet. På dei områda EØS-avtalen omfattar, skal norske borgarar og bedrifter handsamast likt med borgarar og bedrifter i andre EFTA- og EU-land.

Dei viktigaste områda er:

• Deltaking i den indre marknaden, dei fire fridommane
• Harmonisering av reglar og krav
• Felles konkurransereglar og reglar for statsstøtte
• Samarbeid på andre samfunnsområde, som forsking, utdanning, miljøvern, kultur osv

EØS-avtalen skal sikre parallell utvikling av regelverket, slik at det vert mest mogeleg like rammevilkår. Difor må avtalen omfatte alle relevante avgjerder og avleidde regelverk frå EU.

Avtalen må vere dynamisk, EØS-regelverket må utviklast i takt med relevant regelverk i EU.

Regelverket må også gjennomførast og handhevast likt i heile EØS-området. Difor er EFTA-domstolen pliktig å tolke regelverket i samsvar med tidlegare avgjerder i EF-domstolen.

EØS-avtalen vert stadig krassare kritisert frå begge sider i debatten om EU. Den viktigaste kritikken går på at Noreg må godta vedtaka i EU, men utan å vere med å bestemme. EØS-avtalen omfattar berre ein del av det europeiske samarbeidet, men likevel vert konsekvensane tydelegare på stadig fleire område. Dette har konsekvensar for demokratiet i Noreg. ESA og EFTA-domstolen tillet ikkje differensiert arbeidsgivaravgift, kjønnskvotering i arbeidslivet og liknande. Slike tiltak vert definerte som konkurransevridande, og norske myndigheiter får ikkje legge sosiale og distriktspolitiske omsyn til grunn. EU ynskjer å fokusere på økonomi og fri konkurranse. EØS-regelverket går dessutan framfor norsk lov. Både på ja- og neisida vert det hevda at EØS ikkje kan fungere som eit varig kompromiss.

EØS-avtalen er prinsipielt udemokratisk, ettersom det ikkje er dei folkevalde organa som er lovgivande. Dessutan har ikkje dei folkevalde tilstrekkeleg innverknad på lovgivingsprosessen. Styrkeforholdet mellom EU og EFTA vart skeivt i og med at mange av dei tidlegare EFTA-landa valde å gå inn i EU, og EU dessutan utvidar. Prosessen der avgjerder vert tekne er ikkje prega av forhandlingar mellom likeverdige partar, men heller av overlevering av lover frå eit dominerande EU. Noreg har svak politisk innverknad på utforminga av lover i EU. Frå EU si side er ikkje EØS-avtalen politisk viktig nok til å legge vekt på. Dette medverkar til å gjere avtalen meir administrativ enn politisk. Det har vist seg at Noreg ikkje har lukkast i å sikre innverknad, t.d. gjennom deltaking i ekspertkomiteane under kommisjonen.

Då Stortinget godkjende EØS-avtalen i 1992 vart det lagt til grunn at EØS-reglane ikkje var til hinder for å oppretthalde ikkje-diskriminerande restriksjonar på kapitalflytting, til dømes konsesjonsordningar som ikkje gjer skilnad på nordmenn og utlendingar. EU-kommisjonen uttalte at ikkje-diskriminerande ordningar ikkje var i strid med reglane om fri flyt av kapital.

I den seinare tida har det vore ei utvikling i forståinga av EØS-avtalen der dei også ser på om reglar som avgrensar fri flyt av kapital og etablering rammar urettvist. Dermed vert søkelyset retta mot innanlandske ordningar. Den EØS-avtalen som no utviklar seg, har aldri vore verken diskutert eller godkjent i Noreg.